प्रकृतिको नियमलाई नै चुनौती दिँदै मानिसले अब प्रयोगशालामा जीवनको ‘कोड’ बदल्न थालेको छ। रोगमुक्त शरीरदेखि नकुहिने तरकारीसम्म, जेनेटिक इन्जिनियरिङले हाम्रो भविष्य कसरी बदल्दैछ? जान्नुहोस् यसको रोचक र डरलाग्दो पक्ष।
आधुनिक विज्ञानले असम्भव मानिएका कुराहरूलाई सम्भव तुल्याउँदै लगेको छ। त्यसमध्ये सबैभन्दा चर्चामा रहेको विषय हो— जेनेटिक इन्जिनियरिङ (Genetic Engineering)। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, यो एउटा यस्तो प्रविधि हो जसले जीवजन्तु वा वनस्पतिको शरीरभित्र हुने ‘डीएनए’ (DNA) मा परिवर्तन ल्याउँछ। कल्पना गर्नुहोस्, यदि हामीले कुनै व्यक्तिको वंशानुगत रोगलाई उसको जन्म हुनुअगावै सच्याउन सक्यौँ भने के होला? अथवा, खडेरीमा पनि फल्न सक्ने धानको बिउ बनाउन सक्यौँ भने संसारको भोकमरी कसरी हट्ला? जेनेटिक इन्जिनियरिङले ठ्याक्कै यही काम गरिरहेको छ। यसलाई वैज्ञानिकहरूले ‘जीवनको सफ्टवेयर’ एडिट गर्ने प्रक्रियाका रूपमा लिएका छन्।
जेनेटिक इन्जिनियरिङ भनेको के हो? (बुझ्ने भाषामा)
हाम्रो शरीर अर्बौँ कोषहरूले बनेको हुन्छ र ती कोषहरूभित्र ‘डीएनए’ हुन्छ। यो डीएनएलाई तपाईँ एउटा ‘रेसिपी बुक’ वा ‘नक्सा’ जस्तै मान्न सक्नुहुन्छ, जसले हाम्रो आँखाको रङ कस्तो हुने, उचाइ कति हुने वा कुन रोग लाग्न सक्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ।
जेनेटिक इन्जिनियरिङले यो ‘रेसिपी बुक’ बाट नराम्रो हिस्सा (जस्तै रोग लगाउने जीन) लाई हटाएर त्यसको ठाउँमा राम्रो हिस्सा थप्ने काम गर्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै बिरुवालाई कीराले धेरै सताउँछ भने, वैज्ञानिकहरूले अर्को यस्तो जीवको जीन त्यो बिरुवामा हालिदिन्छन् जसले गर्दा बिरुवा आफैँले कीरा भगाउने रसायन पैदा गरोस्। यसलाई चिकित्सा क्षेत्रमा ‘जीन थेरापी’ भनिन्छ भने कृषि क्षेत्रमा ‘जीएमओ’ (GMO) भनिन्छ।
यसका फाइदाहरू: उपचारदेखि उब्जनीसम्म
यो प्रविधिले मानव जीवनमा ल्याउन सक्ने परिवर्तनहरू निकै आशालाग्दा छन्। मुख्यतया यसका तीनवटा ठूला फाइदाहरू छन्:
१. असाध्य रोगको उपचार: क्यान्सर, सिकल सेल एनिमिया र मधुमेह जस्ता वंशानुगत रोगहरूलाई जराबाटै निको पार्न यसले मद्दत गर्छ। भविष्यमा अन्धोपन वा सुन्न नसक्ने समस्यालाई पनि जीन परिवर्तन गरेर सुधार गर्न सकिनेछ।
२. कृषि क्रान्ति: बढ्दो जनसंख्यालाई खुवाउन थोरै जमिनमा धेरै उब्जनी चाहिन्छ। जेनेटिक इन्जिनियरिङबाट बनाइएका ‘सुपर क्रप्स’ (Super Crops) ले धेरै जाडो, खडेरी वा किराहरूलाई सहन सक्छन्। यसले गर्दा विषादीको प्रयोग पनि कम हुन्छ।
३. उत्पादनको आयु बढ्ने: हामीले बजारमा किन्ने गोलभेडा वा फलफूल चाँडै कुहिने समस्या हुन्छ। यो प्रविधि प्रयोग गरेर फलफूललाई लामो समयसम्म ताजा राख्न सकिन्छ, जसले गर्दा किसान र उपभोक्ता दुवैलाई फाइदा पुग्छ।
के यो सुरक्षित छ? नैतिक र सामाजिक चुनौतीहरू
जसरी एउटा सिक्काका दुई पाटा हुन्छन्, जेनेटिक इन्जिनियरिङका पनि केही डरलाग्दा पक्षहरू छन्। सबैभन्दा ठूलो प्रश्न ‘नैतिकता’ को हो। के हामीले प्रकृतिको नियममा हस्तक्षेप गर्नु सही हो? वैज्ञानिकहरू डराउने मुख्य कुरा भनेको ‘डिजाइनर बेबी’ (Designer Babies) को अवधारणा हो। यदि धनी मानिसहरूले आफ्नो बच्चाको बुद्धि, शक्ति र रूप प्रयोगशालामा छान्न थाले भने समाजमा कस्तो विभेद होला?
यसबाहेक, यदि प्रयोगशालामा परिवर्तन गरिएको कुनै जीव गल्तीले प्रकृतिमा छाडियो भने त्यसले पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) मा कस्तो असर गर्छ भन्ने कुरामा अझै स्पष्टता छैन। कतिपय मानिसहरूले जेनेटिकल्ली मोडिफाइड (GM) खानेकुराले दीर्घकालीन रूपमा मानव स्वास्थ्यमा असर गर्न सक्ने आशंका पनि व्यक्त गर्दै आएका छन्।
रोचक तथ्य (Fun Facts)
चम्किलो माछा: वैज्ञानिकहरूले जेनेटिक इन्जिनियरिङकै प्रयोग गरेर अँध्यारोमा चम्किने ‘ग्लोफिस’ (GloFish) बनाएका छन्, जुन अहिले एक्वैरियममा निकै लोकप्रिय छ।
गोल्डेन राइस: भिटामिन ‘ए’ को कमीलाई हटाउन वैज्ञानिकहरूले धानको यस्तो प्रजाति बनाएका छन्, जसमा भिटामिन ‘ए’ प्रशस्त हुन्छ र यो चामल पहेँलो रङको देखिन्छ।
स्पाइडर-गोट: एउटा यस्तो बाख्रा बनाइएको छ जसको दूधबाट माकुराको जस्तो जालो (Silk) निकाल्न सकिन्छ। यो धागो स्टिलभन्दा पनि बलियो हुन्छ।
हाम्रो भविष्य कता जाँदैछ?
जेनेटिक इन्जिनियरिङ मानवताका लागि वरदान सावित हुन सक्छ वा अभिशाप, यो हामीले यसलाई कसरी प्रयोग गर्छौँ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ। यसले क्यान्सर जस्ता रोगको अन्त्य गर्न सक्छ र भोकमरी मेटाउन सक्छ, तर यसको गलत प्रयोगले प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ। हामीले विज्ञानको यो जादुमयी शक्तिलाई अँगाल्दै गर्दा यसका सीमाहरू पनि बुझ्न जरुरी छ।
अन्त्यमा, एउटा प्रश्न तपाईँका लागि:
यदि तपाईँसँग आफ्नो भविष्यको सन्तानको रूप, उचाइ र बुद्धिको स्तर पहिले नै प्रयोगशालामा रोज्न पाउने विकल्प भयो भने, के तपाईँ त्यसलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ? कि प्रकृतिको उपहारलाई जस्तो छ त्यस्तै स्विकार्नुहुन्छ?
