२०८२ साल भदौ २३ र २४ गते नेपालमा भएको जियनजेड (Gen Z) युवा पुस्ताको आन्दोलन, त्यसले निम्त्याएको मानवीय तथा भौतिक क्षति, र त्यसका सामाजिक-राजनीतिक कारणहरूको विस्तृत विश्लेषण गर्दछ। सरकारले २६ वटा सामाजिक सञ्जालमाथि लगाएको प्रतिबन्ध तात्कालिक कारण बने तापनि, यो आन्दोलन दशकौँदेखिको भ्रष्टाचार, कुशासन, बेरोजगारी र राजनीतिक नेतृत्वमा एउटै अनुहारको पुनरावृत्तिको विरुद्धमा चुलिएको जनआक्रोशको विष्फोट थियो।
आन्दोलनको क्रममा देशभर कुल ७६ जनाको मृत्यु भयो, २,५२२ जना घाइते भए र करिब ८५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको भौतिक क्षति भयो। भदौ २३ गते बानेश्वर क्षेत्रमा प्रहरीको बल प्रयोग र गोली प्रहारबाट सुरु भएको हिंसा भदौ २४ गते देशभरका सरकारी कार्यालय, राजनीतिक नेताका निवास र सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि आगजनी र लुटपाटमा परिणत भयो। यस घटनाले अन्ततः तत्कालीन सरकारको विघटन र प्रतिनिधिसभाको भंगसम्मको स्थिति सिर्जना गर्यो।
१. आन्दोलनको पृष्ठभूमि र कारणहरू
आन्दोलन आकस्मिक देखिए तापनि यसका जडहरू गहिरा र बहुआयामिक छन्।
१.१ तात्कालिक कारण: सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध
- निर्णय: सरकारले २०८२ भदौ १९ गते फेसबुक, ह्वाट्सएप, युट्युब, डिस्कर्ड, रेडिट लगायत २६ वटा प्लेटफर्महरूमा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गर्यो।
- आधार: सामाजिक सञ्जाल नियमन निर्देशिका २०८० र सर्वोच्च अदालतको निर्देशनात्मक आदेशलाई आधार देखाइएको थियो।
- प्रभाव: युवा पुस्ता, जसका लागि यी प्लेटफर्महरू रोजगारी, सञ्चार र अभिव्यक्तिका मुख्य माध्यम थिए, यस निर्णयबाट प्रत्यक्ष प्रभावित र आक्रोशित भए।
१.२ आधारभूत (मूल) कारणहरू
- राजनीतिक एकाधिकार: ३५ वर्षमा ३० वटा सरकार परिवर्तन भए तापनि नेतृत्वमा उनै पुराना अनुहारहरूको पुनरावृत्ति र युवा पुस्तामा नेतृत्व हस्तान्तरण नहुनु।
- भ्रष्टाचार र कुशासन: राज्यका हरेक संयन्त्रमा भ्रष्टाचार झाँगिनु र सार्वजनिक सेवा प्रवाह अप्रभावकारी हुनु।
- आर्थिक निराशा: बढ्दो शैक्षिक बेरोजगारी, अवसरको अभाव र युवाहरूको वैदेशिक पलायनमा बढोत्तरी।
- सामाजिक खाडल: ‘हुने’ र ‘नहुने’ (Haves and Have nots) बीचको बढ्दो आर्थिक असमानता र सीमित व्यक्तिहरूको अस्वाभाविक जीवनशैली।
२. घटनाक्रमको नालीबेली (२०८२ भदौ २३ र २४)
२.१ भदौ २३: बानेश्वर झडप र मानवीय क्षति
- माइतीघरबाट सुरु भएको शान्तिपूर्ण जुलुस बानेश्वरस्थित संसद भवन पुग्नु अगावै उत्तेजित भयो।
- प्रदर्शनकारीहरू निषेधित क्षेत्र तोडेर संसद भवन परिसरभित्र प्रवेश गर्न खोज्दा प्रहरीले पानीको फोहोरा, अश्रुग्यास र अन्ततः गोली प्रहार गर्यो।
- सो दिन काठमाडौं उपत्यकामा १७ जना र उपत्यका बाहिर २ जना गरी कुल १९ जनाको मृत्यु भयो।
२.२ भदौ २४: अनियन्त्रित हिंसा र विध्वंस
- २३ गतेको मानवीय क्षतिको विरोधमा २४ गते देशभर स्वतःस्फूर्त र हिंसात्मक प्रदर्शनहरू भए।
- लक्षित क्षेत्रहरू: सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, शीतल निवास, बालुवाटार, राजनीतिक दलका कार्यालय र शीर्ष नेताहरू (शेरबहादुर देउवा, केपी ओली, प्रचण्ड, झलनाथ खनाल आदि) का निजी निवासहरू।
- अपराधिक घुसपैठ: आन्दोलनको आडमा आपराधिक प्रवृतिका व्यक्ति र लुटेरा समूहहरू सक्रिय भई आगजनी, तोडफोड र चोरीमा संलग्न भए।
- कारागार असुरक्षा: नख्खु, डिल्लीबजार र केन्द्रीय कारागारबाट हजारौँ कैदीबन्दीहरू फरार भए वा छोडिए।
३. मानवीय र भौतिक क्षतिको तथ्याङ्क
आयोगले संकलन गरेको तथ्याङ्कअनुसार क्षतिको विवरण निम्न बमोजिम छ:
३.१ मानवीय क्षति
| विवरण | संख्या |
| गोली लागी मृत्यु भएका प्रदर्शनकारी | ४२ |
| कुटपिटबाट मृत्यु भएका प्रहरी कर्मचारी | ३ |
| आगलागीमा परी मृत्यु भएका (सर्वसाधारण/कर्मचारी) | ८ |
| कारागारभित्र मृत्यु भएका बालवन्दी/कैदी | १० |
| पहिचान नखुलेका र अन्य शवहरू | १३ |
| कुल मृतक संख्या | ७६ |
| कुल घाइते संख्या | २,५२२ |
३.२ भौतिक क्षति
- अनुमानित कुल क्षति: करिब रु. ८५ अर्ब।
- प्रकृत: ५०० भन्दा बढी प्रहरी भवनहरू, सरकारी कार्यालयहरू, संसद भवनका सवारी साधनहरू, र निजी व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूमा आगजनी तथा तोडफोड।
- हातहतियार: प्रहरीबाट ठूलो संख्यामा एसएलआर राइफल र गोलीगठ्ठा लुटिएको।
४. प्रमुख व्यक्तित्वहरूको बयान र दृष्टिकोण
आयोगको छानबिनका क्रममा प्राप्त महत्वपूर्ण बयानहरू:
- तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली: आन्दोलन जियनजेडको मागभन्दा बाहिर गएर घुसपैठ समूहबाट ‘हाइज्याक’ भएको दाबी। संसद र सरकारी निकायमाथिको आक्रमण सुनियोजित भएको तर्क।
- पूर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’: सरकारको कार्यशैलीप्रति बढ्दो जनआक्रोशलाई आन्दोलनको कारण मान्दै २४ गतेको हिंसामा गलत तत्वहरूको संलग्नता रहेको उल्लेख।
- पूर्व प्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल: यसलाई विदेशी शक्तिहरूद्वारा सञ्चालित ‘कलर रिभोलुसन’ (Color Revolution) को संज्ञा दिँदै ‘डिस्कर्ड’ जस्ता एपको प्रयोग गरी विध्वंस मच्चाइएको आरोप। उहाँकी श्रीमती आगलागीमा परी गम्भीर घाइते भएको पीडादायी बयान।
- मेयर वालेन्द्र साह (बालेन): सरकारले अत्याधिक बल प्रयोग गरी ‘आतंकवादी शैली’ अपनाएको र २४ गतेको हिंसा २३ गतेको सरकारी दमनको नतिजा भएको टिप्पणी।
- तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखक: मानवीय क्षति रोक्न नसकेकोमा नैतिक जिम्मेवारी लिँदै राजीनामा दिएको र सुरक्षा निकायबीच समन्वयको अभाव रहेको स्वीकारोक्ति।
५. प्रविधि र जियनजेड (Gen Z) को भूमिका
- डिजिटल नेटिभ्स: १९९७-२०१२ को बीचमा जन्मेका यी युवाहरू इन्टरनेट र स्मार्टफोनसँग हुर्किएका हुनाले उनीहरूले आन्दोलन परिचालनका लागि पारम्परिक माध्यमभन्दा सामाजिक सञ्जाल (TikTok, Discord, Reddit) को प्रयोग गरे।
- डिस्कर्ड (Discord): आन्दोलनको समन्वय र सूचना आदानप्रदानमा यो प्लेटफर्मको भूमिका केन्द्रीय रहेको पाइयो।
- अन्तर्राष्ट्रिय लहर: श्रीलंका (२०२२), बंगलादेश (२०२४) र केन्या (२०२४) का जियनजेड आन्दोलनहरूबाट नेपाली युवाहरू प्रभावित भएको देखिन्छ।
६. आयोगका प्रमुख निष्कर्ष र ठहर
१. सुरक्षा कमजोरी: सुरक्षा निकायहरूले आन्दोलनको गम्भीरता र हिंसाको स्वरूपको सही पूर्वानुमान गर्न सकेनन्। २. अनावश्यक बल प्रयोग:भदौ २३ गते संसद भवन परिसरमा प्रदर्शनकारीमाथि गरिएको गोली प्रहारमा न्यूनतम बल प्रयोगको सिद्धान्त पालना नभएको। ३. राजनीतिक रिक्तता: प्रधानमन्त्रीको राजीनामापछि सिर्जना भएको प्रशासनिक र राजनीतिक रिक्तताले २४ गतेको हिंसालाई थप बल पुर्यायो। ४. सूचनाको अपव्याख्या: सरकारले सर्वोच्च अदालतको निर्देशनात्मक आदेशको अपव्याख्या गर्दै सामाजिक सञ्जाल पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु नै आन्दोलनको प्रमुख ‘ट्रिगर’ थियो।
७. भविष्यका लागि सुझावहरू
- शासकीय सुधार: राजनीतिक नियुक्तिमा मेरिटोक्रेसी (योग्यता प्रणाली) लागू गर्ने र भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता अपनाउने।
- युवा केन्द्रित नीति: युवाहरूका लागि स्वदेशमै रोजगारी र अवसर सुनिश्चित गर्ने कार्यक्रम ल्याउने।
- सुरक्षा संयन्त्रको सुदृढीकरण: भीड नियन्त्रणका लागि आधुनिक उपकरण र प्रविधिको प्रयोग गर्ने, र मानवअधिकारमैत्री तालिम प्रदान गर्ने।
- सामाजिक सञ्जाल नियमन: प्रतिबन्ध भन्दा पनि कानूनी दायरामा ल्याएर नियमन गर्ने स्पष्ट कानून निर्माण गर्ने।
- संवैधानिक निकायको स्वतन्त्रता: संवैधानिक आयोग र न्यायपालिकामा राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य गर्ने।
निष्कर्ष: २०८२ को यो आन्दोलनले नेपाली राज्य संयन्त्रलाई गम्भीर पाठ सिकाएको छ। जनताको आक्रोशलाई दमन गरेर होइन, सुशासन र डेलिभरीमार्फत मात्र सम्बोधन गर्न सकिन्छ भन्ने यसको मुख्य सन्देश हो।
