काठमाडौं ।
नेपालको सेयर बजार (नेप्से) ३००० को विन्दु नजिक पुगेर अचानक ओरालो लाग्नुको पछाडि आर्थिक पक्षभन्दा पनि ‘प्रशासकीय र कानुनी’ पक्ष बलियो देखिएको छ। सरकारले उच्च पदस्थ राजनीतिक एवं प्रशासनिक व्यक्तिहरूमाथि सुरु गरेको कडा अनुसन्धानको सीधा पराकम्प सेयर बजारमा परेको विश्लेषण गर्न थालिएको छ।

बजारमा अहिले एउटै चर्चा छ– “ठूला मान्छेहरूमाथिको कारबाही र बजारबाट कालो धनको पलायन।” स्रोत नखुलेको सम्पत्ति सेयर बजारमा लगानी गरेका ‘शक्तिशाली’ व्यक्तिहरू अनुसन्धानको दायरामा आउने डरले धमाधम सेयर बेचेर बाहिरिँदा बजारमा ठूलो ‘सेलिङ प्रेसर’ देखिएको हो। यो अवस्था नेपालका लागि नयाँ भए पनि विश्व इतिहासमा यस्ता थुप्रै घटना छन्, जहाँ ‘कालो धन’ माथिको कारबाहीले सेयर बजारलाई नराम्ररी हल्लाएको थियो।

विश्वका ५ चर्चित घटना: जब सुशासनले बजारमा ‘क्र्यास’ ल्यायो

नेपालको वर्तमान अवस्थालाई विश्वका यी ५ प्रमुख घटनासँग तुलना गर्न सकिन्छ:

१. भारत (२०१६) – नोटबन्दीको प्रभाव:
भारत सरकारले ५०० र १००० का नोटमा प्रतिबन्ध लगाएपछि भारतीय सेयर बजार (Sensex) सुरुका केही हप्ता निकै घटेको थियो। घरजग्गा र सुनमा लुकाइएको अवैध पैसा र स्रोत नखुलेको नगद प्रणालीमा आउन नसक्दा तरलताको अभाव भयो र लगानीकर्तामा डर पैदा भयो। यद्यपि, पछि पारदर्शिता बढेपछि बजारले नयाँ उचाइ लियो।

२. चीन (२०१३ पछि) – भ्रष्टाचार विरोधी ‘महाअभियान’:
राष्ट्रपति सी जिनपिङले “Tigers and Flies” (ठूला र साना दुवै भ्रष्टलाई नछोड्ने) अभियान चलाएपछि धेरै ठूला व्यापारी र नेताहरू समातिए। यसले चिनियाँ सेयर बजारमा ठूलो हलचल पैदा गर्यो। कतिपय कम्पनीका मालिकहरू नै बेपत्ता हुने वा छानबिनमा पर्ने भएपछि लगानीकर्ताले ठूलो मात्रामा सेयर बेचेका थिए।

३. साउदी अरब (२०१७) – रिट्ज-कार्लटन शुद्धीकरण:
साउदी राजकुमार मोहम्मद बिन सलमानले भ्रष्टाचार विरुद्धको अभियान चलाउँदै सयौं राजकुमार, मन्त्री र ठूला व्यवसायीहरूलाई ‘रिट्ज-कार्लटन’ होटलमा थुनेर छानबिन गरे। यसले साउदी बजारमा ठूलो डर पैदा गर्यो, ठूला खेलाडीहरूको सम्पत्ति रोक्का भयो र बजारबाट पुँजी पलायन हुँदा स्टक एक्सचेन्जमा तीव्र गिरावट आयो।

४. ब्राजिल (२०१४) – ‘अपरेशन कार वास’:
ब्राजिलको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो भ्रष्टाचार काण्ड (Lava Jato) को छानबिन हुँदा ठूला सरकारी कम्पनी र राष्ट्रपतिसम्म तानिए। यसले ब्राजिलको सेयर बजारलाई वर्षौंसम्म मन्दीमा धकेल्यो। ठूला निर्माण कम्पनी र नेताहरूको साँठगाँठ खुल्दा लगानीकर्ताको विश्वास पूरै धर्मराएको थियो।

५. भियतनाम (२०२२-२०२४) – पछिल्लो कारबाही:
भियतनामले हालैका वर्षहरूमा घरजग्गा र बैंकिङ क्षेत्रका ठूला माफियाहरूलाई मृत्युदण्डको सजायसम्म हुने गरी कारबाही गरिरहेको छ। ठूला कम्पनीका मालिकहरू समातिँदा ती कम्पनीको सेयर मूल्य शून्यको नजिक पुग्ने र त्यसले पूरा बजारलाई नै ‘क्र्यास’ गराउने गरेको छ।

सुशासनले किन घटाउँछ बजार?

यी विश्वव्यापी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि ‘कालो धन’ माथिको प्रहारले बजारमा मुख्यतया तीनवटा असर पार्छ:

• तरलताको संकुचन (Liquidity Crunch): अवैध पैसाले बजारमा ‘कृत्रिम माग’ सिर्जना गरेको हुन्छ। जब त्यो पैसा रोकिन्छ, बजारमा वास्तविक माग मात्र बाँकी रहन्छ र मूल्य घट्छ।
• डर र अन्योल (Fear & Uncertainty): “अब कसको पालो?” भन्ने मनोवैज्ञानिक डरले लगानीकर्ताहरूले सेयर बेचेर पैसा सुरक्षित गर्न खोज्छन्।
• संस्थागत सुशासनको जोखिम: ठूला कम्पनीका सञ्चालक नै छानबिनमा पर्दा ती कम्पनीको भविष्यमाथि प्रश्न उठ्छ र लगानीकर्ताहरू भाग्छन्।

निष्कर्ष: नेपालका लागि ‘सर्ट टर्म पेन’

नेपालमा अहिले भइरहेको राजनीतिक र कानुनी कारबाहीले बजारमा केही समयका लागि ‘सेलिङ प्रेसर’ बढाउनु स्वभाविक हो। विश्लेषकहरूका अनुसार, यो एक “सर्ट टर्म पेन” (अल्पकालीन पीडा) हो। यदि सरकारले यसरी नै कालो धन नियन्त्रण गरी बजारलाई पारदर्शी बनाउन सक्यो भने, दीर्घकालमा “स्वच्छ लगानी” (Clean Money) मात्र बजारमा रहनेछ, जसले बजारलाई दिगो र बलियो बनाउनेछ।