तेहरान । अमेरिका–इरान तनावका कारण लामो समयदेखि प्रभावित बनेको विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग होरमुज जलडमरूमध्य तत्काल सामान्य अवस्थामा फर्किने सम्भावना अझै अनिश्चित बनेको छ। इरानले जलडमरूमध्य खोल्न अमेरिकासमक्ष कडा सर्त अघि सारेपछि क्षेत्रीय तनावसँगै विश्वव्यापी तेल तथा ग्यास आपूर्तिमाथिको चिन्ता पनि बढेको छ।

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोल्घद्रले होरमुज पूर्ण रूपमा खोल्न अमेरिकाले सैन्य हस्तक्षेप अन्त्य गर्नुपर्ने, इरानमाथिका प्रतिबन्ध हटाउनुपर्ने, इरान वरिपरिबाट अमेरिकी सेना फिर्ता गर्नुपर्ने, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति खुला गर्नुपर्ने तथा युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने माग अघि सारेका छन्।

यसअघि ओमानको मध्यस्थतामा होरमुज जलडमरूमध्यमा जहाज आवागमन सहज बनाउने विषयमा वार्ता अघि बढेको थियो। इरानले वार्तामा प्रगति भएको संकेत दिए पनि प्रस्तावित व्यवस्थामात्रै पर्याप्त नभएको बताएको छ। तेहरानले थप राजनीतिक तथा आर्थिक विषयमा सहमति नभएसम्म जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुला नगर्ने संकेत गरेको छ।

आर्थिक संकटले दबाब बढाउँदै

सार्वजनिक रूपमा इरानी नेतृत्वले अमेरिकाविरुद्ध कडा अडान प्रस्तुत गरिरहे पनि देशभित्र आर्थिक संकट गहिरिँदै गएको छ। प्रतिबन्ध, युद्ध र तेल निर्यातमा आएको अवरोधले विदेशी मुद्रा आम्दानीमा दबाब बढाएको छ।

इरानी उपविदेशमन्त्री तथा प्रमुख वार्ताकार काजेम घरिबाबादीले अर्थतन्त्रलाई प्रतिबन्धबाट राहत आवश्यक रहेको संकेत गरेका छन्। अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानको प्रमुख तेल निर्यात केन्द्र खर्ग टापुमा ट्याङ्कर आवागमन प्रभावित हुँदा तेल निर्यातमा थप दबाब परेको छ।

तेल निर्यातमा आएको अवरोध इरानका लागि विशेष चिन्ताको विषय हो, किनकि विदेशी मुद्रा आम्दानीको महत्वपूर्ण स्रोत नै तेल हो। निर्यात घट्दा सरकारको राजस्व, विदेशी मुद्रा सञ्चिति र आयात क्षमतामा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ।

अमेरिकाको आर्थिक दबाब पनि जारी

इरानमाथि अमेरिकी आर्थिक दबाब पनि रोकिएको छैन। अमेरिकी ट्रेजरी विभागले इरानको तेल, वित्तीय कारोबार र छायाँ आर्थिक सञ्जालसँग जोडिएका कम्पनी तथा व्यक्तिमाथि लगातार प्रतिबन्ध लगाउँदै आएको छ।

अमेरिकाले हङकङ, दुबईलगायत स्थानमा रहेका कम्पनी तथा विनिमय सञ्जाललाई इरानी शासनका लागि रकम स्थानान्तरण र प्रतिबन्ध छल्न सहयोग गरेको आरोप लगाउँदै कारबाही गरेको छ। पछिल्ला महिनाहरूमा अमेरिकी प्रतिबन्धको निशानामा इरानी तेल कारोबार, विनिमय कम्पनी तथा वित्तीय सञ्जाल परेका छन्।

अमेरिकी ट्रेजरीका अनुसार प्रतिबन्धको उद्देश्य इरानको तेल तथा अन्य आम्दानीबाट सैन्य संरचनाका लागि हुने रकम प्रवाहलाई रोक्नु हो।

होरमुजमा तनाव, विश्व बजारमा जोखिम

होरमुज जलडमरूमध्य विश्वको ऊर्जा व्यापारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। यहाँको आवागमन लामो समय अवरुद्ध भएमा तेल तथा ग्यास आपूर्तिमा ठूलो असर पर्न सक्छ।

पछिल्लो समय इरान र अमेरिकाबीच जलमार्ग खोल्ने विषयमा ओमानमार्फत वार्ता जारी रहे पनि जहाज आवागमन अझै पूर्ण रूपमा सामान्य हुन सकेको छैन। इरानले अस्थायी मार्गको प्रस्ताव अघि सारेको छ भने अमेरिकाले जलमार्गको नियमित तथा सुरक्षित आवागमन पुनःस्थापित गर्न चाहेको छ।

यही कारण विश्व ऊर्जा बजारले होरमुजको अवस्थालाई नजिकबाट नियालिरहेको छ। जलमार्ग लामो समय बन्द रहेमा कच्चा तेलको मूल्य, ढुवानी लागत, बीमा शुल्क र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा थप दबाब पर्न सक्ने जोखिम छ।

इरानका लागि सैन्य दबाबभन्दा ठूलो चुनौती अर्थतन्त्र ?

विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिकासँगको सैन्य तनावसँगै इरानका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती आर्थिक दबाब बन्न थालेको छ। लामो समयसम्म तेल निर्यात अवरुद्ध हुने, प्रतिबन्ध थप कडा हुने र विदेशी मुद्रा आम्दानी घट्ने अवस्था कायम रहेमा घरेलु अर्थतन्त्रमा थप दबाब पर्न सक्छ।

यसले महँगी, रोजगारी र दैनिक उपभोग्य वस्तुको उपलब्धतामा समेत असर पार्ने जोखिम बढाउँछ। आर्थिक संकट गहिरिँदै जाँदा सरकारमाथि घरेलु असन्तुष्टि व्यवस्थापन गर्ने दबाब पनि बढ्न सक्छ।

अहिलेको मुख्य प्रश्न होरमुज कहिले खुल्छ भन्ने मात्र होइन, इरानले आर्थिक राहतका लागि कति हदसम्म सम्झौता गर्छ र अमेरिका प्रतिबन्ध तथा सैन्य दबाबमा कति लचकता देखाउँछ भन्ने बनेको छ।

ओमानको मध्यस्थतामा वार्ता अघि बढिरहेको भए पनि इरानका कडा सर्त र अमेरिकाको अडानबीचको दूरी कायमै रहेकाले होरमुजको भविष्य अझै अनिश्चित छ।