काठमाडौँ । जेनेरेटिभ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोगबाट वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा काम गर्न सक्ने कृत्रिम भाइरस निर्माण गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण सफलता हासिल गरेका छन्। यो उपलब्धिले औषधि तथा जैविक अनुसन्धानमा नयाँ सम्भावना खोल्नुका साथै जैवसुरक्षा र गलत प्रयोगको जोखिमबारे गम्भीर प्रश्नसमेत उठाएको छ।
अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएको भाइरस भने मानिसलाई संक्रमित गर्ने भाइरस होइन। वैज्ञानिकहरूले ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्ने ब्याक्टेरियोफेज (फेज) निर्माणमा एआईको प्रयोग गरेका हुन्। फेजहरू प्राकृतिक रूपमा ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्ने भाइरस हुन् र तिनको प्रयोग अनुसन्धान तथा सम्भावित उपचारमा समेत हुँदै आएको छ।
Science जर्नलमा प्रकाशित अनुसन्धानसँगै प्रकाशित टिप्पणीमा जोन्स हप्किन्स सेन्टर फर हेल्थ सेक्युरिटीका थोमस इङ्गल्सबी र उनका सहकर्मीहरूले यस उपलब्धिले तत्काल सुरक्षा तथा जैवसुरक्षासम्बन्धी प्रश्न उठाएको बताएका छन्।
उनीहरूको मुख्य चिन्ता अब एआईबाट भाइरसको डिजाइन सम्भव छ कि छैन भन्नेमा सीमित छैन। बरु यस्तो प्रविधि तीव्र रूपमा विकास हुँदै जाँदा यसको प्रयोगबाट गम्भीर क्षति हुन नदिने सुरक्षा व्यवस्था कसरी बनाउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ।
वैज्ञानिकले अपनाए सुरक्षा सावधानी
अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनका क्रममा जोखिम घटाउन केही महत्वपूर्ण सावधानी अपनाएका थिए। उनीहरूले जटिल जीवहरूलाई संक्रमित गर्न सक्ने भाइरससम्बन्धी डेटा प्रशिक्षण सामग्रीबाट हटाएका थिए।
त्यसपछि अनुसन्धानलाई ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्ने फेजमा सीमित गरिएको थियो। यसले अध्ययनको उद्देश्य मानव वा अन्य जटिल जीवलाई संक्रमित गर्ने भाइरस विकास गर्नु नभएको देखाउँछ।
तर एआईले जैविक डिजाइन र प्रयोगशाला निर्माणबीचको दूरी घटाउँदै लगेपछि भविष्यमा अझ जटिल जैविक प्रणालीमा यसको प्रयोग कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने प्रश्न भने गम्भीर बनेको छ।
करिब ५,४०० बेस-पेयरको कृत्रिम जीनोम
अनुसन्धानमा तयार गरिएका फेजका जीनोममा करिब ५,४०० बेस-पेयर छन्। तुलनाका लागि, सबैभन्दा सानो जीवित कोषका जीनोममा करिब ५ लाख बेस-पेयर हुने उल्लेख गरिएको छ।
यसले एआईबाट डिजाइन गरिएका जैविक प्रणाली अहिले पनि प्राकृतिक रूपमा पाइने धेरै जटिल जीवभन्दा निकै साना र सरल रहेको देखाउँछ। फेजहरूको जीनोम आकार प्राकृतिक रूपमा पनि निकै फराकिलो हुन्छ—केही फेज करिब ५ किलोबेसदेखि सयौँ किलोबेससम्मका हुन सक्छन्।
तर अनुसन्धानको महत्व यसको आकारमा मात्र होइन, एआईले जैविक डिजाइन प्रक्रियालाई कति हदसम्म स्वचालित बनाउन सक्छ भन्नेमा रहेको छ।
अब अझ जटिल जीव डिजाइन गर्ने लक्ष्य
अनुसन्धान टोलीका ब्रायन हीले भविष्यमा अझ जटिल जीव डिजाइन गर्ने दिशामा अघि बढ्ने इच्छा व्यक्त गरेका छन्। यही सम्भावनाले वैज्ञानिक समुदायमा उत्साहसँगै चिन्ता पनि बढाएको छ।
एआईले जीनोम डिजाइन, प्रोटिन संरचना तथा जैविक प्रणालीको पूर्वानुमानमा तीव्र प्रगति गरिरहेको अवस्थामा आगामी वर्षहरूमा प्रयोगशालामा नयाँ जैविक संरचना निर्माण गर्ने प्रक्रिया अझ सहज र तीव्र हुन सक्छ।
यसको सकारात्मक पक्षमा नयाँ औषधि, रोगविरुद्धको उपचार, ब्याक्टेरियल संक्रमण नियन्त्रण र जैविक अनुसन्धानमा ठूलो प्रगति हुन सक्ने सम्भावना छ। फेजमा आधारित उपचार विशेषगरी एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाविरुद्ध अनुसन्धानको महत्वपूर्ण क्षेत्र बनेको छ।
तर यही प्रविधि गलत उद्देश्यका लागि प्रयोग भएमा जैवसुरक्षाको जोखिम पनि बढ्न सक्छ।
एआई र जैविक सुरक्षाबीच नयाँ चुनौती
वैज्ञानिकहरूका अनुसार एआईको क्षमता बढ्दै जाँदा जैविक अनुसन्धानमा ‘के गर्न सकिन्छ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘के गर्न दिनुपर्छ?’ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।
विशेषगरी एआई मोडललाई जैविक डेटामा पहुँच, प्रयोगशालामा प्रयोग हुने स्वचालित उपकरण र जीन संश्लेषण सेवासँग जोड्दा भविष्यमा जोखिमपूर्ण जैविक डिजाइन निर्माण गर्ने क्षमता बढ्न सक्ने चिन्ता छ।
त्यसैले अनुसन्धानकर्ताहरूले एआईको वैज्ञानिक उपयोग रोक्नेभन्दा सुरक्षित डेटा, कडा परीक्षण, प्रयोगशाला सुरक्षा र जैवसुरक्षा निगरानीसँगै प्रविधिको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्।
यो उपलब्धिले एउटा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ—अब एआई केवल कम्प्युटरभित्रको सफ्टवेयर रहेन, यसले प्रयोगशालामा वास्तविक जैविक प्रणाली निर्माण गर्ने प्रक्रियामा समेत भूमिका खेल्न थालेको छ।
तर वैज्ञानिक प्रगतिसँगै यसको नियन्त्रण र सुरक्षा व्यवस्था कति छिटो विकसित हुन्छ भन्ने प्रश्न अब उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।
