काठमाडौं — नेपालमा आजदेखि नयाँ वर्ष २०८३ विधिवत रूपमा सुरु भएको छ। विक्रम सम्वत् पात्रोअनुसार बैशाख १ गतेलाई नयाँ वर्षको पहिलो दिनका रूपमा मनाइन्छ। देशभर उत्साह, उमंग र नयाँ आशासहित मानिसहरू एकअर्कामा शुभकामना आदानप्रदान गर्दै नयाँ वर्षलाई स्वागत गरिरहेका छन्।
नेपालमा प्रचलित विक्रम सम्वत् विश्वकै पुराना समय प्रणालीमध्ये एक हो, जसको सुरुवात प्राचीन राजा विक्रमादित्यसँग जोडिएको मानिन्छ। सूर्यको चालमा आधारित यो पात्रो नेपालमा आधिकारिक रूपमा प्रयोग हुने भएकाले नयाँ वर्षको दिन राष्ट्रिय, सांस्कृतिक र प्रशासनिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।
नयाँ वर्ष केवल पात्रो परिवर्तनको दिन मात्र नभई समयको नयाँ चक्र सुरु हुने क्षणका रूपमा बुझिन्छ। बैशाख महिनासँगै सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले यसलाई प्रकृतिको पुनर्जागरणसँग पनि जोडिन्छ। यही कारणले नयाँ वर्षलाई जीवन, समय र प्रकृतिको पुनःआरम्भको प्रतीक मानिन्छ।
सामाजिक रूपमा नयाँ वर्षले परिवार र समाजलाई नजिक ल्याउने माध्यमको रूपमा काम गर्छ। मानिसहरू आफन्तसँग भेटघाट, घुमफिर र सामूहिक रमाइलोमा सहभागी हुन्छन्। साथै यो दिनलाई नयाँ लक्ष्य बनाउने र विगतका अनुभवबाट सिक्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ।
धार्मिक दृष्टिले पनि नयाँ वर्षको दिन महत्वपूर्ण मानिन्छ। देशभरका मन्दिरहरूमा भक्तजनको भीड देखिन्छ। वर्षको पहिलो दिन पूजा, व्रत र दानपुण्य गरे वर्षभर शुभ फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
यसैबीच भक्तपुरमा मनाइने बिस्का जात्राले नयाँ वर्षको उत्सवलाई थप सांस्कृतिक गहिराइ दिएको छ। यो जात्रा नेपालकै सबैभन्दा पुराना र प्रतीकात्मक पर्वहरूमध्ये एक मानिन्छ।
लोककथाअनुसार एक राजकुमारीसँग विवाह गर्ने सबै राजकुमारहरू विवाहकै रातमा मर्ने गर्थे। पछि थाहा भयो कि राजकुमारीको ओछ्यानमुनि दुई विषालु सर्प लुकेका थिए। एक साहसी युवकले ती सर्पहरूलाई मारेर अभिशाप अन्त्य गरेपछि मात्र समस्या समाधान भएको थियो। यही घटनालाई स्मरण गर्दै बिस्का जात्रा मनाउने चलन सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
जात्राको प्रमुख आकर्षण विशाल काठको लिंगो उभ्याउने र ढाल्ने परम्परा हो। लिंगो उभ्याउनु र ढाल्नु पुरानो वर्षको अन्त्य र नयाँ वर्षको सुरुवातको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यसले समयको निरन्तरता र जीवनको चक्रलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
भैरवनाथ र भद्रकालीका रथ तान्ने परम्परा पनि जात्राको महत्वपूर्ण पक्ष हो। स्थानीयबीच हुने तानातानलाई शक्ति सन्तुलन, सामाजिक प्रतिस्पर्धा र सामूहिक सहभागिताको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ।
बिस्का जात्रा नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यसले ऐतिहासिक निरन्तरता कायम राख्दै पुस्तौंदेखि पुस्तासम्म संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने काम गर्दै आएको छ।
यसरी नयाँ वर्षले नयाँ सुरुवातको सन्देश दिँदा बिस्का जात्राले पुरानो चक्रको अन्त्य र नयाँ ऊर्जा सृजनाको संकेत गर्दछ। दुवैको संयोजनले नेपाली समाजमा समय, संस्कृति र जीवनको निरन्तर पुनर्जन्मको अनुभूति गराउने गरेको छ।
